← Terug naar Graas-Baas

Begrippen

Uitleg in gewone taal — voor wie niet dagelijks met paarden werkt

De Graas-Baas-tool gebruikt vakjargon dat in onderzoek en bij dierenartsen normaal is, maar voor de gewone paardenliefhebber soms verwarrend. Hieronder de belangrijkste termen, in gewone-mensen-taal.

Paardprofiel

Welk paard heb je? Dit bepaalt hoe streng de grenzen staan.

De tool kent drie risiconiveaus. De keuze beïnvloedt vanaf welk WSC%-niveau de barometer geel/oranje/rood toont.

KeuzeVoorGunstigLet opLiever nietNiet doen
GezondPaard zonder laminitis-historie, normaalgewicht<12%12–18%18–22%>22%
Verhoogd risicoOvergewicht, oudere pony, geen ID-test gedaan (default)<8%8–12%12–18%>18%
EMS / laminitisBevestigde EMS, PPID of insulineresistentie, of eerder hoefbevangen. Strengste grenzen<6%6–10%10–14%>14%
Twijfel?
Kies "Verhoogd risico": de voorzichtige middenweg. Kies de strengste optie zodra EMS of PPID is vastgesteld.

Deze grenzen zijn eigen werkdrempels van Graas-Baas, geen officiële normen. Voor weidegras op één moment bestaan geen getoetste grenswaarden. Het houvast uit de diergeneeskunde is het advies om paarden met insulineresistentie ruwvoer te geven met minder dan 10% suiker en zetmeel (ECEIM, Durham 2019). "Gunstig" betekent dus niet "zonder risico".

Grashoogte

Hoe hoog staat het gras op dit moment?
KeuzeHoogteWat het betekent
Kort< 5 cmNet gemaaid of overbegraasd. Hogere fructaan-concentratie per gram door pseudostengel-effect.
Middel5–10 cmNormaal beheerd, klaar voor begrazing.
Hoog> 10 cmLang gras, kandidaat voor maaien of inkorten via begrazing.

Vuistregel: leg je hand plat op de zode. Knokkels = ~5 cm, vingers gestrekt = ~10 cm.

Grastype

Wat groeit er in jouw weide? Bepalend voor de fructaan-basis.

Zeven opties, gerangschikt van hoog naar laag risico:

TypeRisicoHerkennen
Engels raaigras (standaard)HoogGlanzend donker, gestreepte bladbasis. Meest in cultuurland.
Engels raaigras — high-sugar (Aber)HoogstGefokt voor melkvee. Etiket of zaakzeker.
Italiaans raaigrasHoogSnel, kort levend, breed blad.
KropaarMatigBossig groeipatroon, ruwe textuur.
TimotheeMatig-laagSmal blad, zaadaar lijkt op kattenstaart.
BeemdlangbloemLaagBlad met glanzende onderkant, losse pluim; vaak op vochtige grond.
Kruidenrijk / klaver-mixLaagstVeel verschillende plantjes, klaver, weegbree, paardenbloem.
Niet zeker?
Weet je het mengsel niet? Kijk wat je visueel ziet:
  • Vooral één soort grasspriet zonder kruiden → Engels raaigras
  • Mengsel met klaver, witte bloemetjes, brede paardenbloem-bladeren → Kruidenrijk
  • Twijfel → vraag bij weide-eigenaar of zaadleverancier het zaaiplaatje

Klaver-aandeel: een beetje klaver (5–10%) levert natuurlijke stikstof. Veel klaver maakt het rantsoen eiwitrijk en energierijk; voor paarden die snel dik worden is dat ongunstig.

Groeistadium

In welke fase zit de plant nu? Bepaalt hoeveel fructaan er is opgeslagen.
KeuzeBetekenisFructaan
Hergroei (0–14 d)Direct na maaien of zware begrazing. Plant teert in op stoppel-reserves.Laag
VolgroeidBladmassa volledig hersteld, plant in volle fotosynthese. Standaard situatie.Normaal
In bloei / stengelGras schiet door, aren of zaden komen (eind mei–juli).Vergelijkbaar met volgroeid: stengels slaan fructaan op; pas na de zaadzetting daalt het gehalte
Speciale situatie: permanent kort begraasd

Een paard dat continu op de weide staat houdt het gras op 3–7 cm. De plant komt niet toe aan uitgroeien en teert steeds in op zijn reserves.

Kies in dat geval zowel "Kort" (grashoogte) als "Hergroei" (groeistadium). In de berekening heffen die twee elkaar ongeveer op.

Kortgevreten gras is niet veiliger. De onderste centimeters en de stoppel bevatten juist de meeste suiker, en overbegraasd gras staat onder stress. Dat het gras kort is, zegt dus weinig over het risico.

Bemesting

Is jouw weide recent met stikstof bemest?
KeuzeBetekenis
Niet recentGeen N-bemesting in laatste 4 weken — of nooit bemest. Default voor de meeste hobby-paardenweides.
Recent N-bemest (< 4 wkn)Stikstof toegevoegd via dierlijke mest, compost (met hoog N-gehalte) of kunstmest in de laatste maand.

Stikstof stimuleert de groei, en groeiend gras verbruikt suiker. De tool rekent daarom in de weken na bemesting met een iets lager gehalte. Andersom hebben schrale, stikstofarme weides vaak juist een hoger suikergehalte. Bemesting haalt het effect van kou of droogte niet weg.

Voor uitgebreid advies over bemesting zie de bemestingspagina.

Grondsoort

Op welke bodem staat je weide? De grondsoort bepaalt hoe snel het gras last krijgt van droogte.

De tool houdt een vochtbalans bij: regen erbij, verdamping eraf. Hoeveel vocht de grond kan vasthouden en of er aanvoer is uit het grondwater, hangt af van de grondsoort:

KeuzeRegioVocht
ZandVeluwe, Achterhoek, Twente, Brabant, DrentheKleine voorraad, droogt snel uit. Droogte telt hier het eerst mee.
DalgrondVeenkoloniën (Groningen, Drenthe)Iets meer voorraad dan zand.
RivierkleiBetuwe, Maas en Waal, IJsseldalRuime voorraad, wat aanvoer uit grondwater.
ZeekleiZeeland, Noord-Holland, Friese en Groningse kustRuime voorraad en aanvoer uit grondwater.
LössZuid-LimburgGrote voorraad, geen grondwater binnen bereik.
VeenGroene Hart, Vechtstreek, Friese veenweidenGrootste voorraad en veel aanvoer: zelden droogtestress. Veen is ook stikstofrijk; de tool rekent daar 8% lager.
Onbekend / gemiddeld—Gemiddelde voorraad. Kies dit bij twijfel.

Waarom dit uitmaakt: bij droogte stopt de groei eerder dan de aanmaak van suiker, waardoor suiker ophoopt. Op zand gebeurt dat na een paar droge, zonnige weken; op veen vrijwel nooit. De hoeveelheden per grondsoort zijn aannames op basis van algemene bodemkunde, geen meting van jouw perceel.

Twijfel je?
Kies "Onbekend / gemiddeld", of gebruik in de expertmodus de GPS-knop: dan zoekt de tool je bodemtype op in de Bodemkaart van Nederland.

Bron: vochtbalans volgens FAO-56 (Allen et al. 1998); droogte en suikerophoping: Volaire & Lelièvre 1997.

"Mijn weide blijft kort"

Veelgestelde vraag — komt dit door begrazing of door het mengsel?

Een gebruiker vroeg: "Ons gras is een paardenmengsel met kruiden en klaver. Het wordt niet hoog. Komt dit doordat het onvoldoende kans krijgt om te groeien, of door het mengsel?"

Meestal door begrazing. Een paard dat dagelijks graast houdt het gras structureel op 3–7 cm. Het is een feedback-loop: gras groeit een paar mm, paard eet het, gras blijft kort.

Soms wel mengsel-afhankelijk:

  • Pure raaigras kan tot 30–50 cm worden als er niet begraasd wordt
  • Beemdlangbloem en timothee groeien sowieso minder snel
  • Kruidenrijk grasland met laag-groeiende soorten (witte klaver, weegbree, paardenbloem) blijft natuurlijker laag

Wat dit voor de tool betekent:

InstellingWat te kiezen
GrashoogteKort (<5 cm) of Middel (5–10 cm), wat klopt vandaag
GroeistadiumHergroei: het gras wordt steeds opnieuw afgevreten
GrastypeKruidenrijk grasland / klaver-mix — als er duidelijk kruiden en klaver tussen zitten
PaardprofielVolgens jouw paard, zoals altijd
Wat betekent dat voor het risico?
Een kruidenrijke weide heeft meestal een lager suikergehalte dan een weide met vooral raaigras. Maar kort gras is op zichzelf niet veiliger: de onderste centimeters zijn het suikerrijkst, en bij vorst, kou met zon of droogte loopt het gehalte ook hier op.

Droge stof DM

Wat overblijft als je al het water uit gras of hooi haalt.

Vers gras bestaat voor ongeveer 80% uit water. De rest — die 20% — is de droge stof: vezels, eiwitten, suikers, mineralen. Dat noemen we "DM" (van het Engelse Dry Matter).

Hooi is bijna helemaal droog (~85% DM), vers gras juist erg nat (~20% DM). Door alles op DM-basis uit te drukken kun je hooi en vers gras eerlijk vergelijken.

VoederWaterDroge stof
Vers gras~80%~20%
Voordroog (baleage)~50%~50%
Hooi~15%~85%
Stro~10%~90%
Voorbeeld
Een paard van 500 kg eet per dag ongeveer 10 kg droge stof. Dat is hetzelfde als 50 kg vers gras (80% water) óf 12 kg hooi (15% water).

WSC Water Soluble Carbs

Alle suikers in gras die in water oplossen — fructaan + simple sugars.

WSC staat voor Water Soluble Carbohydrates — water-oplosbare koolhydraten. Het is een verzamelnaam voor alle suikers in gras die snel in het lichaam vrijkomen. Twee delen:

  • Simple sugars (ESC) — gewone "directe" suikers zoals sucrose, glucose, fructose. Geven snelle insuline-piek.
  • Fructaan — een keten-suiker, langere ketens. Wordt verteerd in de dikke darm.

WSC = ESC + fructaan.

De Graas-Baas-barometer toont een schatting van het WSC%. Labs rapporteren daarnaast vaak ESC en zetmeel; voor hooi wordt meestal met ESC + zetmeel gewerkt.

NSC Non-Structural Carbs

Alle "niet-structurele" suikers en zetmeel — WSC + zetmeel.

NSC is iets breder dan WSC. Het bevat alle suikers die snel beschikbaar komen: de WSC plus zetmeel. Voor gras maakt het verschil weinig uit (gras heeft amper zetmeel), maar voor granen, brokken en sommige hooien wel.

NSC = WSC + zetmeel.

De grens die de ECEIM-consensus (2019) noemt voor paarden met insulineresistentie, minder dan 10% NSC in het ruwvoer, gebruikt deze definitie.

Fructaan

Een ketensuiker die gras opslaat als reserve.

Fructaan is geen "gewone" suiker — het zijn ketens van fructose, vergelijkbaar met hoe zetmeel ketens van glucose zijn. Gras maakt fructaan aan tijdens overdag (fotosynthese) en gebruikt het 's nachts of bij groei.

Wanneer gras meer suiker maakt dan het kan gebruiken voor groei — bv. bij kou + zon, droogte of vorst — stapelt fructaan zich op. Dat is precies wanneer paarden die gevoelig zijn risico lopen.

Bij paarden wordt fructaan grotendeels in de dikke darm door bacteriën afgebroken. Een grote hoeveelheid ineens kan de dikke darm verzuren; in proeven veroorzaakt dat hoefbevangenheid. Hoe groot die rol in de weide is, is niet goed bekend: bij de meeste weidegevallen speelt vooral een te hoge insulinespiegel.

Simple sugars ESC

De directe suikers — wat we in gewone taal "suiker" noemen.

ESC staat voor Ethanol Soluble Carbohydrates. Dit zijn de mono- en disacchariden: sucrose, glucose, fructose. Ze worden snel in de dunne darm opgenomen en geven een directe insuline-respons.

Voor EMS-paarden zijn juist deze simple sugars het meest problematisch — ze veroorzaken een acute insuline-piek, en hoge insuline-waardes zijn een directe trigger voor laminitis.

Hoe lees je de Graas-Baas-barometer?

Snelle interpretatie van het percentage WSC.

De barometer toont één getal: het geschatte percentage WSC in de droge stof van het gras op jouw locatie, op dit moment. Eronder staat tussen welke waarden het werkelijke gehalte waarschijnlijk ligt.

Wat je zietWat het betekent
≈14%Ongeveer 14 gram WSC per 100 gram droge stof
"waarschijnlijk tussen 11 en 18%"De bandbreedte: het is een schatting op basis van het weer, geen meting
📍 Jouw locatiePlaats gekozen via GPS of zoekveld
Gekleurd labelHoe gunstig dit is voor het gekozen paardprofiel
Voorbeeld in gewone taal
"≈14%" betekent: van elke handvol droog gras is ongeveer een zevende suiker. Voor een gezond paard is dat "let op", voor een paard met EMS "niet doen".

De grenzen schuiven mee met het paardprofiel dat je kiest:

ProfielGunstigLet opLiever nietNiet doen
Gezond< 12%12–18%18–22%> 22%
Verhoogd risico< 8%8–12%12–18%> 18%
EMS / hoefbevangen< 6%6–10%10–14%> 14%

Laminitis Hoefbevangenheid

Pijnlijke ontsteking in de hoef die kan eindigen in blijvende kreupelheid.

Laminitis is een ontsteking van de lamellen in de hoef — de structuur die het hoefbeen aan de hoefwand vasthoudt. Bij ernstige laminitis kan het hoefbeen "kantelen" of doorzakken, met blijvende kreupelheid of zelfs euthanasie als gevolg.

De drie meest voorkomende oorzaken:

  • Voedings-gerelateerd (overgewicht, te veel suiker/fructaan, te veel krachtvoer)
  • Endocrien (EMS, PPID — hormonaal)
  • Sepsis / overbelasting (na zware infectie of zware steun-belasting)

De Graas-Baas-tool richt zich op de voedings-gerelateerde route via fructaan/suiker in weidegras.

EMS / PPID / ID

Drie metabole condities die het laminitis-risico verhogen.

EMS — Equine Metabolic Syndrome

Een soort "metabool syndroom" bij paarden. Kenmerken: overgewicht (vooral lokaal vet — hoge vetkam, vetkussen op staartwortel), insuline-resistentie, neiging tot laminitis. Vergelijkbaar met "pre-diabetes" bij mensen. Vooral pony's en sommige rassen (Welsh, Shetland, Friezen, IJslanders) zijn gevoelig.

PPID — Pituitary Pars Intermedia Dysfunction (vroeger "Cushing")

Een hormoon-stoornis bij oudere paarden (typisch >15 jaar). Kenmerken: lange ruige vacht die slecht ruit, verhoogde dorst en plassen, gevoeligheid voor laminitis. Behandeld met dagelijks medicijn (Pergolide).

ID — Insulin Dysregulation

Verzamelnaam voor verstoorde insuline-huishouding. Kan voorkomen bij EMS én PPID. Insuline-waardes blijven te lang te hoog na een maaltijd. Hoge insuline = directe trigger voor laminitis.

In de Graas-Baas-tool kies je een paardprofiel:

  • Gezond — geen historie, normaal gewicht
  • Verhoogd risico — overgewicht, oudere pony, niet-getest
  • EMS / laminitis: vastgestelde EMS, PPID of insulineresistentie, of eerder hoefbevangen. Strengste grenzen.

BCS Body Condition Score

Score voor de lichaamsconditie: hoe dik of dun is je paard?

Graas-Baas gebruikt de schaal van Henneke (1983), die loopt van 1 (uitgemergeld) tot 9 (zeer dik). Dit is de schaal die dierenartsen wereldwijd het meest gebruiken.

BCSConditieHerkenbaar aanEffect op de grenzen
1Zeer magerRibben, wervels en heupbotten steken scherp uitGeen
2Erg dunRibben, wervels en heupbotten duidelijk zichtbaarGeen
3DunRibben goed zichtbaar, dun laagje vetGeen
4Matig dunRibben vaag zichtbaarGeen
5GoedRibben niet zichtbaar maar makkelijk te voelen, rug vlakStandaard
6Licht bevleesdRibben voelbaar onder een zachte vetlaag5% strenger
7BevleesdRibben alleen met druk voelbaar, vet langs schoft en hals10% strenger
8DikRibben moeilijk te voelen, geul over de rug, dikke hals18% strenger
9Zeer dikRibben niet te voelen, bobbelig vet, uitpuilende staartwortel25% strenger

Je bepaalt de score door op zes plekken te kijken en te voelen: hals, schoft, achter de schouder, ribben, lendenen en staartwortel.

Waarom telt BCS mee? Overgewicht hangt samen met insulineresistentie en een grotere kans op hoefbevangenheid (Frank & Tadros 2014, Durham 2019). Daarom worden de grenzen vanaf BCS 6 strenger. Voor magere paarden worden ze niet ruimer: ook een mager paard kan EMS of PPID hebben. De percentages zijn een eigen keuze van Graas-Baas.

Voorbeeld: EMS en BCS 9
Voor een zeer dikke pony met EMS begint de rode zone al bij 10,5% in plaats van 14%.

Twijfel over de score? Vraag je dierenarts, of zoek op "Henneke body condition score" voor voorbeeldfoto's.

Bronnen voor deze begrippen

Definities zijn afgeleid uit:

  • Durham et al. 2019 — ECEIM consensus statement on equine metabolic syndrome
  • Frank & Tadros 2014 — Insulin dysregulation definitie
  • Hoffman et al. 2001 — Hydrolyzable carbohydrates in pasture (WSC/ESC/fructaan-onderscheid)
  • Henneke et al. 1983 — Body Condition Score voor paarden (schaal 1–9)
  • Equi-Analytical Laboratories — labrapportage-conventies (DM-basis)

Voor diepere onderbouwing zie de onderbouwingspagina met de volledige referentielijst.