Begrippen
Uitleg in gewone taal — voor wie niet dagelijks met paarden werkt
De Graas-Baas-tool gebruikt vakjargon dat in onderzoek en bij dierenartsen normaal is, maar voor de gewone paardenliefhebber soms verwarrend. Hieronder de belangrijkste termen, in gewone-mensen-taal.
Paardprofiel
De tool kent drie risiconiveaus. De keuze beïnvloedt vanaf welk WSC%-niveau de barometer geel/oranje/rood toont.
| Keuze | Voor | Gunstig | Let op | Liever niet | Niet doen |
|---|---|---|---|---|---|
| Gezond | Paard zonder laminitis-historie, normaalgewicht | <12% | 12–18% | 18–22% | >22% |
| Verhoogd risico | Overgewicht, oudere pony, geen ID-test gedaan (default) | <8% | 8–12% | 12–18% | >18% |
| EMS / laminitis | Bevestigde EMS, PPID of insulineresistentie, of eerder hoefbevangen. Strengste grenzen | <6% | 6–10% | 10–14% | >14% |
Deze grenzen zijn eigen werkdrempels van Graas-Baas, geen officiële normen. Voor weidegras op één moment bestaan geen getoetste grenswaarden. Het houvast uit de diergeneeskunde is het advies om paarden met insulineresistentie ruwvoer te geven met minder dan 10% suiker en zetmeel (ECEIM, Durham 2019). "Gunstig" betekent dus niet "zonder risico".
Grashoogte
| Keuze | Hoogte | Wat het betekent |
|---|---|---|
| Kort | < 5 cm | Net gemaaid of overbegraasd. Hogere fructaan-concentratie per gram door pseudostengel-effect. |
| Middel | 5–10 cm | Normaal beheerd, klaar voor begrazing. |
| Hoog | > 10 cm | Lang gras, kandidaat voor maaien of inkorten via begrazing. |
Vuistregel: leg je hand plat op de zode. Knokkels = ~5 cm, vingers gestrekt = ~10 cm.
Grastype
Zeven opties, gerangschikt van hoog naar laag risico:
| Type | Risico | Herkennen |
|---|---|---|
| Engels raaigras (standaard) | Hoog | Glanzend donker, gestreepte bladbasis. Meest in cultuurland. |
| Engels raaigras — high-sugar (Aber) | Hoogst | Gefokt voor melkvee. Etiket of zaakzeker. |
| Italiaans raaigras | Hoog | Snel, kort levend, breed blad. |
| Kropaar | Matig | Bossig groeipatroon, ruwe textuur. |
| Timothee | Matig-laag | Smal blad, zaadaar lijkt op kattenstaart. |
| Beemdlangbloem | Laag | Blad met glanzende onderkant, losse pluim; vaak op vochtige grond. |
| Kruidenrijk / klaver-mix | Laagst | Veel verschillende plantjes, klaver, weegbree, paardenbloem. |
- Vooral één soort grasspriet zonder kruiden → Engels raaigras
- Mengsel met klaver, witte bloemetjes, brede paardenbloem-bladeren → Kruidenrijk
- Twijfel → vraag bij weide-eigenaar of zaadleverancier het zaaiplaatje
Klaver-aandeel: een beetje klaver (5–10%) levert natuurlijke stikstof. Veel klaver maakt het rantsoen eiwitrijk en energierijk; voor paarden die snel dik worden is dat ongunstig.
Groeistadium
| Keuze | Betekenis | Fructaan |
|---|---|---|
| Hergroei (0–14 d) | Direct na maaien of zware begrazing. Plant teert in op stoppel-reserves. | Laag |
| Volgroeid | Bladmassa volledig hersteld, plant in volle fotosynthese. Standaard situatie. | Normaal |
| In bloei / stengel | Gras schiet door, aren of zaden komen (eind mei–juli). | Vergelijkbaar met volgroeid: stengels slaan fructaan op; pas na de zaadzetting daalt het gehalte |
Een paard dat continu op de weide staat houdt het gras op 3–7 cm. De plant komt niet toe aan uitgroeien en teert steeds in op zijn reserves.
Kies in dat geval zowel "Kort" (grashoogte) als "Hergroei" (groeistadium). In de berekening heffen die twee elkaar ongeveer op.
Kortgevreten gras is niet veiliger. De onderste centimeters en de stoppel bevatten juist de meeste suiker, en overbegraasd gras staat onder stress. Dat het gras kort is, zegt dus weinig over het risico.
Bemesting
| Keuze | Betekenis |
|---|---|
| Niet recent | Geen N-bemesting in laatste 4 weken — of nooit bemest. Default voor de meeste hobby-paardenweides. |
| Recent N-bemest (< 4 wkn) | Stikstof toegevoegd via dierlijke mest, compost (met hoog N-gehalte) of kunstmest in de laatste maand. |
Stikstof stimuleert de groei, en groeiend gras verbruikt suiker. De tool rekent daarom in de weken na bemesting met een iets lager gehalte. Andersom hebben schrale, stikstofarme weides vaak juist een hoger suikergehalte. Bemesting haalt het effect van kou of droogte niet weg.
Voor uitgebreid advies over bemesting zie de bemestingspagina.
Grondsoort
De tool houdt een vochtbalans bij: regen erbij, verdamping eraf. Hoeveel vocht de grond kan vasthouden en of er aanvoer is uit het grondwater, hangt af van de grondsoort:
| Keuze | Regio | Vocht |
|---|---|---|
| Zand | Veluwe, Achterhoek, Twente, Brabant, Drenthe | Kleine voorraad, droogt snel uit. Droogte telt hier het eerst mee. |
| Dalgrond | Veenkoloniën (Groningen, Drenthe) | Iets meer voorraad dan zand. |
| Rivierklei | Betuwe, Maas en Waal, IJsseldal | Ruime voorraad, wat aanvoer uit grondwater. |
| Zeeklei | Zeeland, Noord-Holland, Friese en Groningse kust | Ruime voorraad en aanvoer uit grondwater. |
| Löss | Zuid-Limburg | Grote voorraad, geen grondwater binnen bereik. |
| Veen | Groene Hart, Vechtstreek, Friese veenweiden | Grootste voorraad en veel aanvoer: zelden droogtestress. Veen is ook stikstofrijk; de tool rekent daar 8% lager. |
| Onbekend / gemiddeld | — | Gemiddelde voorraad. Kies dit bij twijfel. |
Waarom dit uitmaakt: bij droogte stopt de groei eerder dan de aanmaak van suiker, waardoor suiker ophoopt. Op zand gebeurt dat na een paar droge, zonnige weken; op veen vrijwel nooit. De hoeveelheden per grondsoort zijn aannames op basis van algemene bodemkunde, geen meting van jouw perceel.
Bron: vochtbalans volgens FAO-56 (Allen et al. 1998); droogte en suikerophoping: Volaire & Lelièvre 1997.
"Mijn weide blijft kort"
Een gebruiker vroeg: "Ons gras is een paardenmengsel met kruiden en klaver. Het wordt niet hoog. Komt dit doordat het onvoldoende kans krijgt om te groeien, of door het mengsel?"
Meestal door begrazing. Een paard dat dagelijks graast houdt het gras structureel op 3–7 cm. Het is een feedback-loop: gras groeit een paar mm, paard eet het, gras blijft kort.
Soms wel mengsel-afhankelijk:
- Pure raaigras kan tot 30–50 cm worden als er niet begraasd wordt
- Beemdlangbloem en timothee groeien sowieso minder snel
- Kruidenrijk grasland met laag-groeiende soorten (witte klaver, weegbree, paardenbloem) blijft natuurlijker laag
Wat dit voor de tool betekent:
| Instelling | Wat te kiezen |
|---|---|
| Grashoogte | Kort (<5 cm) of Middel (5–10 cm), wat klopt vandaag |
| Groeistadium | Hergroei: het gras wordt steeds opnieuw afgevreten |
| Grastype | Kruidenrijk grasland / klaver-mix — als er duidelijk kruiden en klaver tussen zitten |
| Paardprofiel | Volgens jouw paard, zoals altijd |
Droge stof DM
Vers gras bestaat voor ongeveer 80% uit water. De rest — die 20% — is de droge stof: vezels, eiwitten, suikers, mineralen. Dat noemen we "DM" (van het Engelse Dry Matter).
Hooi is bijna helemaal droog (~85% DM), vers gras juist erg nat (~20% DM). Door alles op DM-basis uit te drukken kun je hooi en vers gras eerlijk vergelijken.
| Voeder | Water | Droge stof |
|---|---|---|
| Vers gras | ~80% | ~20% |
| Voordroog (baleage) | ~50% | ~50% |
| Hooi | ~15% | ~85% |
| Stro | ~10% | ~90% |
WSC Water Soluble Carbs
WSC staat voor Water Soluble Carbohydrates — water-oplosbare koolhydraten. Het is een verzamelnaam voor alle suikers in gras die snel in het lichaam vrijkomen. Twee delen:
- Simple sugars (ESC) — gewone "directe" suikers zoals sucrose, glucose, fructose. Geven snelle insuline-piek.
- Fructaan — een keten-suiker, langere ketens. Wordt verteerd in de dikke darm.
WSC = ESC + fructaan.
De Graas-Baas-barometer toont een schatting van het WSC%. Labs rapporteren daarnaast vaak ESC en zetmeel; voor hooi wordt meestal met ESC + zetmeel gewerkt.
NSC Non-Structural Carbs
NSC is iets breder dan WSC. Het bevat alle suikers die snel beschikbaar komen: de WSC plus zetmeel. Voor gras maakt het verschil weinig uit (gras heeft amper zetmeel), maar voor granen, brokken en sommige hooien wel.
NSC = WSC + zetmeel.
De grens die de ECEIM-consensus (2019) noemt voor paarden met insulineresistentie, minder dan 10% NSC in het ruwvoer, gebruikt deze definitie.
Fructaan
Fructaan is geen "gewone" suiker — het zijn ketens van fructose, vergelijkbaar met hoe zetmeel ketens van glucose zijn. Gras maakt fructaan aan tijdens overdag (fotosynthese) en gebruikt het 's nachts of bij groei.
Wanneer gras meer suiker maakt dan het kan gebruiken voor groei — bv. bij kou + zon, droogte of vorst — stapelt fructaan zich op. Dat is precies wanneer paarden die gevoelig zijn risico lopen.
Bij paarden wordt fructaan grotendeels in de dikke darm door bacteriën afgebroken. Een grote hoeveelheid ineens kan de dikke darm verzuren; in proeven veroorzaakt dat hoefbevangenheid. Hoe groot die rol in de weide is, is niet goed bekend: bij de meeste weidegevallen speelt vooral een te hoge insulinespiegel.
Simple sugars ESC
ESC staat voor Ethanol Soluble Carbohydrates. Dit zijn de mono- en disacchariden: sucrose, glucose, fructose. Ze worden snel in de dunne darm opgenomen en geven een directe insuline-respons.
Voor EMS-paarden zijn juist deze simple sugars het meest problematisch — ze veroorzaken een acute insuline-piek, en hoge insuline-waardes zijn een directe trigger voor laminitis.
Hoe lees je de Graas-Baas-barometer?
De barometer toont één getal: het geschatte percentage WSC in de droge stof van het gras op jouw locatie, op dit moment. Eronder staat tussen welke waarden het werkelijke gehalte waarschijnlijk ligt.
| Wat je ziet | Wat het betekent |
|---|---|
| ≈14% | Ongeveer 14 gram WSC per 100 gram droge stof |
| "waarschijnlijk tussen 11 en 18%" | De bandbreedte: het is een schatting op basis van het weer, geen meting |
| 📍 Jouw locatie | Plaats gekozen via GPS of zoekveld |
| Gekleurd label | Hoe gunstig dit is voor het gekozen paardprofiel |
De grenzen schuiven mee met het paardprofiel dat je kiest:
| Profiel | Gunstig | Let op | Liever niet | Niet doen |
|---|---|---|---|---|
| Gezond | < 12% | 12–18% | 18–22% | > 22% |
| Verhoogd risico | < 8% | 8–12% | 12–18% | > 18% |
| EMS / hoefbevangen | < 6% | 6–10% | 10–14% | > 14% |
Laminitis Hoefbevangenheid
Laminitis is een ontsteking van de lamellen in de hoef — de structuur die het hoefbeen aan de hoefwand vasthoudt. Bij ernstige laminitis kan het hoefbeen "kantelen" of doorzakken, met blijvende kreupelheid of zelfs euthanasie als gevolg.
De drie meest voorkomende oorzaken:
- Voedings-gerelateerd (overgewicht, te veel suiker/fructaan, te veel krachtvoer)
- Endocrien (EMS, PPID — hormonaal)
- Sepsis / overbelasting (na zware infectie of zware steun-belasting)
De Graas-Baas-tool richt zich op de voedings-gerelateerde route via fructaan/suiker in weidegras.
EMS / PPID / ID
EMS — Equine Metabolic Syndrome
Een soort "metabool syndroom" bij paarden. Kenmerken: overgewicht (vooral lokaal vet — hoge vetkam, vetkussen op staartwortel), insuline-resistentie, neiging tot laminitis. Vergelijkbaar met "pre-diabetes" bij mensen. Vooral pony's en sommige rassen (Welsh, Shetland, Friezen, IJslanders) zijn gevoelig.
PPID — Pituitary Pars Intermedia Dysfunction (vroeger "Cushing")
Een hormoon-stoornis bij oudere paarden (typisch >15 jaar). Kenmerken: lange ruige vacht die slecht ruit, verhoogde dorst en plassen, gevoeligheid voor laminitis. Behandeld met dagelijks medicijn (Pergolide).
ID — Insulin Dysregulation
Verzamelnaam voor verstoorde insuline-huishouding. Kan voorkomen bij EMS én PPID. Insuline-waardes blijven te lang te hoog na een maaltijd. Hoge insuline = directe trigger voor laminitis.
In de Graas-Baas-tool kies je een paardprofiel:
- Gezond — geen historie, normaal gewicht
- Verhoogd risico — overgewicht, oudere pony, niet-getest
- EMS / laminitis: vastgestelde EMS, PPID of insulineresistentie, of eerder hoefbevangen. Strengste grenzen.
BCS Body Condition Score
Graas-Baas gebruikt de schaal van Henneke (1983), die loopt van 1 (uitgemergeld) tot 9 (zeer dik). Dit is de schaal die dierenartsen wereldwijd het meest gebruiken.
| BCS | Conditie | Herkenbaar aan | Effect op de grenzen |
|---|---|---|---|
| 1 | Zeer mager | Ribben, wervels en heupbotten steken scherp uit | Geen |
| 2 | Erg dun | Ribben, wervels en heupbotten duidelijk zichtbaar | Geen |
| 3 | Dun | Ribben goed zichtbaar, dun laagje vet | Geen |
| 4 | Matig dun | Ribben vaag zichtbaar | Geen |
| 5 | Goed | Ribben niet zichtbaar maar makkelijk te voelen, rug vlak | Standaard |
| 6 | Licht bevleesd | Ribben voelbaar onder een zachte vetlaag | 5% strenger |
| 7 | Bevleesd | Ribben alleen met druk voelbaar, vet langs schoft en hals | 10% strenger |
| 8 | Dik | Ribben moeilijk te voelen, geul over de rug, dikke hals | 18% strenger |
| 9 | Zeer dik | Ribben niet te voelen, bobbelig vet, uitpuilende staartwortel | 25% strenger |
Je bepaalt de score door op zes plekken te kijken en te voelen: hals, schoft, achter de schouder, ribben, lendenen en staartwortel.
Waarom telt BCS mee? Overgewicht hangt samen met insulineresistentie en een grotere kans op hoefbevangenheid (Frank & Tadros 2014, Durham 2019). Daarom worden de grenzen vanaf BCS 6 strenger. Voor magere paarden worden ze niet ruimer: ook een mager paard kan EMS of PPID hebben. De percentages zijn een eigen keuze van Graas-Baas.
Twijfel over de score? Vraag je dierenarts, of zoek op "Henneke body condition score" voor voorbeeldfoto's.
Bronnen voor deze begrippen
Definities zijn afgeleid uit:
- Durham et al. 2019 — ECEIM consensus statement on equine metabolic syndrome
- Frank & Tadros 2014 — Insulin dysregulation definitie
- Hoffman et al. 2001 — Hydrolyzable carbohydrates in pasture (WSC/ESC/fructaan-onderscheid)
- Henneke et al. 1983 — Body Condition Score voor paarden (schaal 1–9)
- Equi-Analytical Laboratories — labrapportage-conventies (DM-basis)
Voor diepere onderbouwing zie de onderbouwingspagina met de volledige referentielijst.